KHÁNG KHÁNG SINH TRONG BỆNH LÝ TAI MŨI HỌNG: KHI “LÁ CHẮN” BIOFILM VÔ HIỆU HÓA CÁC KHÁNG SINH THÔNG THƯỜNG
Bệnh lý tai mũi họng là nơi kháng sinh được kê nhiều bậc nhất, và cũng là nơi biofilm – một “đối thủ” ít được nhắc tới – khiến không ít đợt điều trị thất bại.
Tụ cầu vàng thường gặp trong viêm mũi xoang, và biến thể kháng methicillin (MRSA) của nó đang rất phổ biến tại Việt Nam. Theo Hệ thống giám sát quốc gia về kháng thuốc, năm 2024 có tới 76,5% chủng tụ cầu vàng phân lập tại 64 bệnh viện là MRSA.
1. Kê kháng sinh cho bệnh do virus
Theo y văn quốc tế, 90–98% trường hợp viêm mũi xoang cấp do virus, chỉ 0,5–2% bị bội nhiễm vi khuẩn. Dù vậy, tại Bắc Mỹ hơn 80% người bệnh vẫn được kê kháng sinh. Tại Việt Nam, một khảo sát đơn thuốc ngoại trú ghi nhận phòng khám tai mũi họng có tỷ lệ kê kháng sinh cao nhất, tới 88,9%. Chưa kể thói quen tự mua kháng sinh khi nghẹt mũi, đau họng.
Dùng kháng sinh cho bệnh do virus không giúp khỏi nhanh hơn, mà còn tạo áp lực chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc. Hệ quả đã hiện rõ: tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương, tụ cầu vàng phân lập từ người bệnh viêm mũi xoang mạn tính kháng trên 70% với quinolone, amoxicillin và macrolide.
2. Biofilm: “lá chắn” của vi khuẩn
Biofilm của tụ cầu vàng dưới kính hiển vi điện tử: lớp chất nền bao bọc vi khuẩn, giúp chúng chống lại kháng sinh. Ảnh: CDC/Rodney M. Donlan, Janice Carr.
Biofilm là cộng đồng vi khuẩn bám trên niêm mạc, được bao bọc trong lớp chất nền do chính chúng tiết ra. Biofilm hiện diện ở 40–90% người bệnh viêm mũi xoang mạn tính. Vi khuẩn trong biofilm có thể chịu được nồng độ kháng sinh cao gấp 10–1.000 lần vi khuẩn sống tự do. Các “tế bào ngủ” bên trong sống sót qua đợt điều trị rồi tái tạo biofilm, khiến bệnh dai dẳng, tái phát.
Vòng luẩn quẩn giữa lạm dụng kháng sinh và biofilm
Tự ý dùng kháng sinh, uống không đủ liều hoặc bỏ dở liệu trình khiến vi khuẩn chỉ tiếp xúc với kháng sinh ở nồng độ thấp, đủ để kích hoạt gen tạo biofilm. Bên trong biofilm, kháng sinh bị giữ dưới ngưỡng diệt khuẩn, chọn lọc các chủng đột biến kháng thuốc và tạo điều kiện để vi khuẩn trao đổi gen kháng thuốc cho nhau. Lần dùng kháng sinh tiếp theo vì thế càng kém hiệu quả.
3. Tăng liều hay đổi kháng sinh mạnh hơn: không phải lời giải
Hiện chưa có kháng sinh nào được khuyến cáo với mục đích “phá biofilm” mũi xoang. Thí nghiệm cho thấy muốn diệt vi khuẩn trong biofilm phải tăng nồng độ kháng sinh lên tới 1.000 lần, mức không thể đạt bằng đường uống mà không gây độc.
Các kháng sinh có tác dụng trên biofilm đều có cái giá riêng. Macrolide dùng kéo dài có thể gây rối loạn nhịp tim và thúc đẩy đề kháng. Fluoroquinolone được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khuyến cáo chỉ dùng cho viêm xoang khi không còn lựa chọn khác, do nguy cơ tác dụng phụ trên gân, cơ, thần kinh. Rifampicin chỉ dành cho nhiễm khuẩn nặng và là thuốc chủ lực điều trị lao.
Bài toán không phải là “kháng sinh mạnh hơn, liều cao hơn”, mà là làm sao “mở khóa” biofilm để kháng sinh ở liều thông thường phát huy tác dụng.
4. Nitric oxide (NO): chìa khóa “mở” biofilm
Niêm mạc xoang khỏe mạnh liên tục tạo ra nitric oxide (NO), phân tử giúp ức chế vi khuẩn và kích thích lông chuyển đẩy chất nhầy ra ngoài. Ở người bệnh viêm mũi xoang mạn tính, lượng NO trong xoang giảm đáng kể. Nghiên cứu tại Đại học Adelaide (Úc) cho thấy biofilm tụ cầu vàng phát triển mạnh hơn khi NO thấp.
NO là tín hiệu tự nhiên khiến vi khuẩn rời khỏi biofilm và trở về trạng thái sống tự do, khi đó nhạy cảm trở lại với kháng sinh và hệ miễn dịch. Làm phân tán biofilm không tạo áp lực chọn lọc mạnh như diệt khuẩn trực tiếp, nên hạn chế phát sinh chủng kháng thuốc mới.
NO không thay thế kháng sinh. Khi có chỉ định, NO “mở khóa” biofilm tại chỗ để kháng sinh liều thông thường tiêu diệt vi khuẩn. Khi không cần kháng sinh, xịt mũi chứa NO là biện pháp hỗ trợ tại chỗ, tăng thanh thải nhầy – lông chuyển, hạn chế biofilm mà không tạo thêm áp lực kháng thuốc.
5. Khuyến cáo
Đối với người bệnh
- Nghẹt mũi, chảy mũi những ngày đầu phần lớn do virus: vệ sinh mũi, theo dõi; không tự mua kháng sinh hay dùng lại đơn cũ.
- Đi khám khi triệu chứng kéo dài từ 10 ngày, sốt cao từ 39°C kèm chảy mủ mũi, đau mặt, hoặc bệnh nặng lên sau khi đã đỡ.
- Viêm xoang tái phát hoặc kéo dài trên 12 tuần cần được nội soi tìm nguyên nhân; không tự kéo dài hay tăng liều kháng sinh.
Đối với thầy thuốc
- Chỉ kê kháng sinh khi có tiêu chuẩn nhiễm khuẩn; làm kháng sinh đồ ở ca tái phát, lưu ý kết quả “nhạy cảm” chưa phản ánh vi khuẩn trong biofilm.
- Nghĩ tới biofilm ở ca mạn tính, tái phát hoặc sau phẫu thuật; cân nhắc phối hợp biện pháp tại chỗ như xịt mũi chứa NO với điều trị chuẩn.
Ngăn ngừa kháng thuốc trong tai mũi họng bắt đầu từ việc dùng kháng sinh đúng lúc và nhận diện sớm biofilm, thay vì tìm đến kháng sinh mạnh hơn hay liều cao hơn.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Biofilm và NO
- Mah & O'Toole, Trends Microbiol 2001: 10–1000 lần (theo kho câu chữ đã duyệt).
- Hale và cs., Front Pharmacol 2022: persister cells.
- Cantareira Sabino và cs., Front Cell Infect Microbiol 2022: gần 20% chủng nhạy cảm vẫn tạo biofilm dung nạp.
- Scoping review biofilm đa loài trong CRS: kháng sinh dưới ngưỡng ức chế kích hoạt gen tạo biofilm.
- Biomedicines 2022: kháng sinh lặp lại và S. aureus cư trú mạn tính.
- Singhal và cs., Am J Rhinol Allergy 2010: biofilm và kết quả sau FESS.
- Lundberg JON và cs., Nat Med 1995; Lundberg JO, Anat Rec 2008 (theo file đối chiếu y văn NO của dự án).
- Poh & Rice, Molecules 2022: phân tán biofilm, hạn chế áp lực chọn lọc.
- Barraud và cs., Curr Pharm Des 2015: NO nồng độ thấp.
- SaNOtize NCT06264141 và NCT04163978: các thử nghiệm quốc tế.
2. Kháng sinh và biofilm
- Macrolide liều thấp kéo dài trong CRS – Curr Allergy Asthma Rep 2017: hiệu quả chủ yếu ở CRS không tăng bạch cầu ái toan; azithromycin ức chế quorum sensing và alginate ở P. aeruginosa.
- Nguy cơ tim mạch sau kê macrolide ở người bệnh CRS – UEA và quy trình thử nghiệm MACRO: kéo dài QT, xu hướng tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim ngắn hạn.
- Phế cầu xâm lấn ở trẻ em, BV Nhi đồng 1: kháng macrolide 100%.
- Cảnh báo fluoroquinolone của FDA, 2016 – Pharmaceutical Journal.
- Desrosiers và cs., Am J Rhinol 2007: moxifloxacin 1000× MIC giảm 2–2,5 log.
- Ha, Psaltis và cs., Laryngoscope 2008: mupirocin giảm >90% biofilm; ciprofloxacin, vancomycin không đạt MIB90 trong khoảng liều an toàn.
- Jervis-Bardy, luận án Adelaide 2013: rửa mũi mupirocin; tụ cầu vàng quay lại sau điều trị.
- Bản tin thông tin thuốc BV Nhi Trung ương, 06/03/2026 – Sự hình thành biofilm của vi khuẩn và các kháng sinh chống lại biofilm (ThS.DS. Trần Nhật Minh, DS Lê Thị Nguyệt Minh biên tập): nồng độ dưới ngưỡng và chuyển gen kháng thuốc trong biofilm; rifampicin, fosfomycin và các kháng sinh chống biofilm.
- Rifampicin là thuốc chủ lực điều trị lao: dẫn hướng dẫn điều trị lao của Bộ Y tế hoặc WHO.
3. NO hiệp đồng với kháng sinh
- Jardeleza và cs., Int Forum Allergy Rhinol 2011: NO thấp thúc đẩy, NO cao ức chế biofilm S. aureus.
- Luận án Jardeleza 2014: NO trong xoang người bệnh CRS thấp hơn có ý nghĩa.
- GSNO + gentamicin trên biofilm S. aureus – ACS Omega 2022 và tóm tắt PubMed.
- Hydrogel NO – bạc – vancomycin – ciprofloxacin, Eur J Med Res 2025.