Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (viết tắt theo tên tiếng Anh là GERD) là một bệnh lý tiêu hóa mạn tính, xảy ra khi các chất dịch từ dạ dày (như acid, enzym tiêu hóa, hoặc đôi khi là dịch mật) thường xuyên trào ngược lên thực quản.

Bình thường, có một vòng cơ ở cuối thực quản gọi là cơ thắt thực quản dưới, khi bạn nuốt, vòng cơ này giãn ra để thức ăn đi vào dạ dày và sau đó đóng chặt lại. Ở người bị GERD, vòng cơ này bị yếu hoặc giãn ra không đúng lúc, khiến dịch dạ dày trào ngược lên trên. Dịch acid này tiếp xúc lâu ngày sẽ làm bỏng rát, viêm nhiễm hoặc tổn thương niêm mạc thực quản. Nếu không điều trị, GERD gây ra nhiều vấn đề về hô hấp như viêm họng, viêm thanh quản, hoặc viêm phổi do hít phải dịch acid.

Khi bệnh nhân bị GERD, thường được kê đơn dùng thuốc giảm tiết acid là một trong những hoạt chất được kể từ hai nhóm sau đây:

- Nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI): Đây là nhóm thuốc mạnh nhất và phổ biến nhất hiện nay, hoạt động bằng cách khóa các "bơm" sản xuất acid trong tế bào thành dạ dày. Hay dùng nhất là các hoạt chất như Omeprazole, Esomeprazole(biệt dược nổi tiếng là Nexium), Pantoprazol,Lansoprazole, Rabeprazole.

- Nhóm thuốc kháng thụ thể Histamine H2:  ngăn chặn histamine gắn vào thụ thể H2 ở dạ dày, từ đó giảm tín hiệu kích thích tiết acid. Tác dụng của nhóm này thường yếu hơn và ngắn hơn so với PPI. Hay dùng là các hoạt chất như Famotidine (Quamatel).Cimetidine,Nizatidine, Ranitidine

Người dùng thuốc cần phân biệt các PPI và Kháng thụ thể H2 với các thuốc "Kháng acid" (Antacids) như Phosphalugel (chữ P), Yumangel (chữ Y) hay Gaviscon thường cũng hay dùng trong bệnh này. Tuy nhiên, các antacids chỉ trung hòa lượng acid đã có sẵn trong dạ dày để cắt cơn đau tức thì, chứ không có tác dụng giảm tiết acid từ nguồn sản sinh.

Thực tế, thuốc giảm tiết acid PPI và ức chế thụ thể H2 là phương pháp điều trị phổ biến nhất cho trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo không nên lạm dụng hoặc dùng sai cách vì những lý do sau:

- Chỉ điều trị triệu chứng, không trị gốc rễ: Thuốc làm giảm độ acid để thực quản bớt bị bỏng rát, nhưng nó không ngăn được hành động trào ngược. Nếu nguyên nhân là do cơ thắt thực quản dưới bị yếu hoặc thoát vị hoành, dịch vị (dù ít acid hơn) vẫn sẽ trào lên.

- Gây rối loạn tiêu hóa: Acid dạ dày rất cần thiết để tiêu hóa thức ăn và diệt khuẩn. Giảm acid quá mức khiến bạn dễ bị đầy hơi, khó tiêu và tăng nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột (như C.difficile).

- Cản trở hấp thụ dinh dưỡng: Môi trường acid thấp làm cơ thể khó hấp thụ các dưỡng chất quan trọng như Canxi, Magie, Sắt và Vitamin B12, dẫn đến nguy cơ loãng xương hoặc thiếu máu khi dùng lâu dài.

- Hiệu ứng bật lại: Nếu đột ngột dừng thuốc sau một thời gian dài, dạ dày có thể sản sinh acid nhiều gấp bội so với trước đó, khiến triệu chứng trở nên tồi tệ hơn.

- Nguy cơ tiềm ẩn cho thận và tim mạch: Một số nghiên cứu chỉ ra rằng việc lạm dụng thuốc giảm tiết acid trong nhiều năm có liên quan đến các vấn đề về thận mãn tính và sức khỏe tim mạch.

Những yếu tố nguy cơ có thể góp phần gây ra hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng trào ngược như thừa cân/béo phì, hút thuốc lá, uống nhiều bia rượu…Thói quen ăn uống như ăn quá no, nằm ngay sau khi ăn, ăn nhiều đồ cay nóng, dầu mỡ hoặc thực phẩm có nhiều acid. Ngoài ra, một số tình trạng sức khỏe như phụ nữ mang thai làm tăng áp lực ổ bụng hoặc bị thoát vị hoành cũng là nguyên nhân gây ra GERD.

Vì vậy, nếu đã xác dịnh bị GERD, bạn chỉ nên dùng thuốc theo chỉ định của thầy thuốc về liều lượng và thời gian. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc, hãy tập trung vào thay đổi lối sống như chia nhỏ bữa ăn, không nằm ngay sau khi ăn và giảm cân. Để cải thiện tình trạng ợ hơi và ợ chua do trào ngược tại nhà, bạn có thể áp dụng các nhóm giải pháp từ thay đổi thói quen ăn uống đến tư thế sinh hoạt hằng ngày. Thay vì ăn 3 bữa lớn, hãy chia thành 5-6 bữa nhỏ để tránh gây áp lực quá mức lên cơ thắt thực quản. Ăn chậm, nhai kỹ giúp thức ăn được nghiền nhỏ và trộn đều enzyme, giảm gánh nặng tiêu hóa cho dạ dày.

- Thực phẩm nên ưu tiên: Bánh mì trắng, yến mạch, khoai lang (giúp hút acid dư thừa).Trái cây ít acid như chuối chín, bơ, táo ngọt, thanh long, Rau củ luộc/hấp: súp lơ, dưa chuột, bí đỏ…

- Thực phẩm cần tránh:Trái cây chua (cam, chanh, dứa, xoài), đồ ăn cay nóng (ớt, tiêu), đồ chiên rán nhiều dầu mỡ. Chất kích thích như rượu bia, cà phê, trà đặc và nước ngọt có gas.

- Tư thế và sinh hoạt hằng ngày: Ngủ nghiêng bên trái là tư thế tốt nhất giúp dạ dày nằm thấp hơn thực quản, ngăn acid trào ngược lên trên. Kê cao đầu khi ngủ: Dùng gối chống trào ngược hoặc kê cao đầu giường khoảng 15-20cm để tận dụng trọng lực giữ acid ở lại dạ dày. Không nằm ngay sau ăn, đợi ít nhất 2-3 giờ sau khi ăn mới nên nằm hoặc đi ngủ. Mặc quần áo rộng rãi, tránh mặc quần chật hoặc thắt lưng quá chặt gây áp lực trực tiếp lên vùng bụng./.