HƯỞNG ỨNG TUẦN LỄ NÂNG CAO NHẬN THỨC VỀ KHÁNG THUỐC KHÁNG SINH TOÀN CẦU 2026
00:00 · 14/11/2026 · TS.DS. Cao Hưng Thái, Chủ tịch Hội Dược sĩ bệnh viện Việt Nam · 977 lượt xem

MỘT SỨC KHỎE, MỘT HÀNH ĐỘNG: NGĂN NGỪA KHÁNG THUỐC KHÁNG SINH NGAY BÂY GIỜ

Tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc kháng sinh toàn cầu (WAAW) là một chiến dịch toàn cầu nhằm nâng cao nhận thức và hiểu biết về kháng thuốc kháng sinh (AMR) và thúc đẩy hành động toàn cầu để giải quyết sự xuất hiện và lây lan của các bệnh nhiễm trùng kháng thuốc, được tổ chức hàng năm từ ngày 18 đến 24 tháng 11. Chủ đề của Tuần lễ Sức khỏe Thế giới năm 2026 là: “Một sức khỏe, một hành động: Ngăn ngừa kháng thuốc kháng sinh ngay bây giờ”.

Tổ chức y tế thế giới (WHO) cảnh báo: Tình trạng kháng thuốc nói chung và kháng kháng sinh nói riêng là mối quan ngại toàn cầu gây ảnh hưởng đến sức khỏe, hệ thống y tế và toàn xã hội.

Trong y tế, các thuốc kháng vi sinh vật, bao gồm thuốc kháng sinh, kháng vi-rút, kháng nấm và kháng ký sinh trùng, là những loại thuốc được sử dụng để phòng ngừa và điều trị các bệnh truyền nhiễm ở người, động vật và thực vật. Thuốc kháng sinh ra đời đánh dấu bước ngoặc vĩ đại của y học hiện đại, nhờ có kháng sinh mà hàng triệu triệu người trên thế giới được cứu sống khỏi các bệnh nhiễm trùng. Tuy nhiên, tình trạng kháng thuốc (AMR) đã xảy ra khi vi khuẩn, vi-rút, nấm và ký sinh trùng không còn phản ứng với các loại thuốc này. Hệ quả của tình trạng AMR là các bệnh nhiễm trùng trở nên khó điều trị hoặc không thể điều trị được, làm gia tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh, gây bệnh nặng, tàn tật và tử vong.

Đối với sức khỏe, AMR làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, đồng thời thu hẹp các lựa chọn điều trị cho bệnh nhân bị nhiễm trùng. Tình trạng này cũng làm tăng nguy cơ xảy ra biến chứng trong các thủ thuật y tế, phẫu thuật.

Đối với hệ thống Y tế,  AMR làm tăng chi phí chăm sóc sức khỏe, chủ yếu do thời gian nằm viện kéo dài và nhu cầu chăm sóc đặc biệt cao hơn. AMR còn dẫn đến việc phải phụ thuộc nhiều hơn vào các loại kháng sinh thế hệ sau (thế hệ hai, ba…) và các xét nghiệm chẩn đoán bổ sung.

Đối với xã hội, AMR gây ảnh hưởng nặng nề hơn đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, làm giảm năng suất lao động của con người và xói mòn niềm tin của công chúng vào y học. Bên cạnh đó, các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn kháng thuốc còn tác động tiêu cực đến sức khỏe động vật, thực vật và làm giảm năng suất trong chăn nuôi, trồng trọt, từ đó đe dọa an ninh lương thực.

Theo WHO dự báo, với mức độ hành động như hiện nay, tổng chi phí chỉ riêng cho việc điều trị các bệnh nhiễm khuẩn kháng thuốc sẽ lên tới 412 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2035, cùng với đó là thiệt hại về năng suất lao động lên tới 443 tỷ USD mỗi năm….

Nguyên nhân AMR bao gồm: Việc sử dụng kháng sinh không hợp lý; khả năng tiếp cận nước sạch, điều kiện vệ sinh và các biện pháp giữ gìn vệ sinh cá nhân còn hạn chế; công tác phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn tại các hộ gia đình, cơ sở chăn nuôi, cơ sở y tế và trang trại chưa được thực hiện đầy đủ; khả năng tiếp cận vắc-xin, các phương pháp chẩn đoán và thuốc điều trị còn hạn chế; cùng với đó là sự thiếu nhận thức và thiếu thực thi các quy định pháp luật liên quan. Hiện nay, số lượng kháng sinh mới được phát triển để thay thế cho những loại đã mất tác dụng là quá ít, khiến các lựa chọn điều trị cho người bệnh nhiễm vi khuẩn kháng thuốc ngày càng trở nên khan hiếm.

AMR ảnh hưởng đến tất cả các quốc gia, bất kể mức thu nhập, và có khả năng lây lan xuyên biên giới. Những người sống trong điều kiện thiếu thốn nguồn lực và các nhóm dân cư yếu thế, dễ bị tổn thương như trẻ nhỏ và người cao tuổi, là những đối tượng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất. Chính vì vậy, AMR không còn là thách thức mà là mối đe doạ toàn cầu.

Thực trạng kháng thuốc hiện nay là do việc sử dụng kháng sinh sai cách và quá mức, như dùng khi không cần thiết hoặc dùng sai loại, là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng kháng kháng sinh. Năm 2022, nhóm kháng sinh “tiếp cận” (access antibiotics), những loại được khuyến nghị là lựa chọn đầu tay cho hầu hết các bệnh nhiễm trùng phổ biến, chỉ chiếm khoảng một nửa (53%) tổng lượng kháng sinh được sử dụng cho con người trên toàn cầu. Trong khi đó, nhóm kháng sinh “cần theo dõi, vốn tiềm ẩn nguy cơ kháng thuốc cao hơn, chiếm khoảng 45% tổng lượng sử dụng; tại gần một phần ba số quốc gia, tỷ lệ này thậm chí vượt quá 70%. Những con số này cho thấy khó đạt được mục tiêu toàn cầu, đến năm 2030, ít nhất 70% lượng kháng sinh sử dụng phải thuộc nhóm “tiếp cận”.

Ngoài ra, tình trạng kháng thuốc ở vi khuẩn theo thống kê, năm 2023, cứ sáu ca nhiễm khuẩn được xác định qua xét nghiệm trên toàn thế giới thì có một ca kháng lại các phương pháp điều trị bằng kháng sinh. Trong giai đoạn 2018-2023, tình trạng kháng kháng sinh đã gia tăng ở hơn 40% các cặp tác nhân gây bệnh; kháng sinh phải được theo dõi, với mức tăng trung bình từ 5–15% mỗi năm. Theo WHO, tình trạng kháng kháng sinh ở mức cao nhất tại khu vực Đông Nam Á và khu vực Đông Địa Trung Hải, nơi cứ ba ca nhiễm khuẩn được báo cáo có một ca kháng thuốc. Tình trạng kháng thuốc cũng phổ biến hơn và đang ngày càng tồi tệ tại những nơi mà hệ thống y tế thiếu năng lực chẩn đoán hoặc điều trị các bệnh nhiễm khuẩn. Các loại vi khuẩn Gram âm kháng thuốc đang trở nên nguy hiểm hơn trên toàn cầu, trong đó gánh nặng lớn nhất lại đổ dồn lên các quốc gia có ít nguồn lực ứng phó nhất. Điển hình là E. coli và K. pneumoniae là  những loại vi khuẩn Gram âm kháng thuốc phổ biến nhất được tìm thấy trong các ca nhiễm khuẩn huyết. Đây là một trong những dạng nhiễm khuẩn nghiêm trọng nhất, thường dẫn đến nhiễm khuẩn huyết, suy đa tạng và tử vong.

Đối với bệnh lậu, một bệnh lây truyền qua đường tình dục, tỷ lệ kháng ciprofloxacin rất cao (75%); trong khi đó, tỷ lệ kháng ceftriaxone, dù vẫn còn thấp trên phạm vi toàn cầu, đang có xu hướng gia tăng ở một số khu vực, đe dọa hiệu quả của các phác đồ điều trị ưu tiên hàng đầu.

Bệnh lao đa kháng thuốc (MDR-TB) là một dạng bệnh lao do vi khuẩn không còn phản ứng với isoniazid và rifampicin, là hai loại thuốc điều trị lao hàng đầu hiệu quả nhất. MDR-TB vẫn có thể điều trị và chữa khỏi bằng các loại thuốc khác, tuy nhiên những thuốc này thường đắt tiền hơn và có độc tính cao hơn. Ước tính, năm 2024, tỷ lệ người mắc bệnh lao kháng thuốc trong số các ca bệnh mới là 3,2%, trong khi tỷ lệ này ở những người từng điều trị lao trước đó cao hơn nhiều, lên tới 16%.

Tình trạng kháng thuốc ở nấm: Nấm có thể gây ra nhiều loại nhiễm trùng khác nhau, từ bệnh nấm Candida ở miệng hoặc vùng sinh dục, bệnh nấm da (bao gồm da, tóc và móng), cho đến các tình trạng nhiễm nấm nghiêm trọng, đe dọa tính mạng như nhiễm nấm Candida xâm lấn hoặc bệnh nấm phổi do Aspergillus. Những bệnh nhiễm trùng này đặc biệt ảnh hưởng nặng nề đến các bệnh nhân đang trong tình trạng nguy kịch hoặc những người có hệ miễn dịch suy yếu, bao gồm bệnh nhân đang hóa trị ung thư, người được cấy ghép tạng và người nhiễm HIV. Việc điều trị các bệnh nhiễm nấm ngày càng trở nên khó khăn do tình trạng kháng thuốc. Sự xuất hiện và lây lan của Candidozyma auris (trước đây gọi là Candida auris), một loại nấm gây nhiễm trùng xâm lấn và đa kháng thuốc, đang là vấn đề đặc biệt đáng lo ngại. Các chủng nấm Aspergillus kháng thuốc cũng ngày càng khó điều trị hơn, khi nhiều chủng cho thấy khả năng kháng lại các thuốc kháng nấm nhóm azole, nhóm thuốc được sử dụng rộng rãi trong cả y tế lẫn nông nghiệp.

Tình trạng kháng thuốc ở virus: Trong thập kỷ qua, liệu pháp kháng retrovirus (ART) đã cứu sống hàng chục triệu người nhiễm HIV. Tuy nhiên, việc gia tăng sử dụng các loại thuốc điều trị HIV cũng kéo theo sự xuất hiện của tình trạng kháng thuốc ở virus HIV. Tình trạng này có thể dẫn đến sự gia tăng số ca nhiễm mới và tử vong do HIV. Ngoài HIV, tình trạng kháng thuốc ở các loại virus cúm cũng là một vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng, được WHO theo dõi sát sao thông qua các mạng lưới giám sát toàn cầu. WHO cũng ghi nhận những thách thức mới nổi liên quan đến tình trạng kháng thuốc, gây ảnh hưởng đến các chương trình điều trị viêm gan B và C.

Tình trạng kháng thuốc ở ký sinh trùng: Sự xuất hiện của các loại ký sinh trùng kháng thuốc là mối đe dọa lớn đối với công tác kiểm soát bệnh sốt rét. Các liệu pháp phối hợp dựa trên artemisinin (ACT) hiện là phương pháp điều trị đầu tay được khuyến nghị cho bệnh sốt rét do Plasmodium falciparum ở thể không biến chứng. Việc xuất hiện tình trạng kháng một phần artemisinin khiến cho việc lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp trở nên khó khăn hơn, đòi hỏi phải có sự theo dõi sát sao.

Sự xuất hiện tình trạng kháng thuốc đối với các loại dược phẩm dùng trong điều trị các bệnh nhiệt đới bị lãng quên (NTD),như bệnh ngủ châu Phi (human African trypanosomiasis) và bệnh leishmania, đang đặt ra mối đe dọa đáng kể đối với các chương trình phòng chống NTD. Tình trạng kháng thuốc đã được ghi nhận đối với một số loại thuốc chủ chốt như melarsoprol, các hợp chất antimon hóa trị năm (pentavalent antimonials) và miltefosine.

Trước thực trạng trên, WHO là tổ chức dẫn đầu các nỗ lực toàn cầu nhằm ngăn ngừa và kiểm soát tình trạng kháng thuốc kháng sinh ở người, thông qua Kế hoạch hành động toàn cầu về kháng thuốc kháng sinh (GAP-AMR) giai đoạn 2026–2036. GAP-AMR hướng tới việc duy trì khả năng điều trị các bệnh nhiễm trùng ở người, động vật và thực vật bằng cách mở rộng khả năng tiếp cận công bằng và sử dụng hợp lý các loại thuốc kháng sinh hiệu quả, đồng thời giảm thiểu tình trạng nhiễm trùng thông qua cách tiếp cận "Một sức khỏe" (One Health).

Đến năm 2030, kế hoạch này đặt mục tiêu hiện thực hóa cam kết tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc năm 2024: giảm 10% số ca tử vong ở người liên quan đến tình trạng vi khuẩn kháng thuốc. Đồng thời, kế hoạch cũng hướng tới việc giảm sử dụng thuốc kháng sinh trong các hệ thống nông nghiệp, thực phẩm, cũng như giảm thiểu ô nhiễm môi trường do các vi sinh vật kháng thuốc và dư lượng thuốc kháng sinh gây ra.

WHO phối hợp chặt chẽ với Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) và Tổ chức Thú y thế giới (WOAH), nhóm này được gọi là "Bộ tứ" (Quadripartite), nhằm thực hiện cách tiếp cận "Một sức khỏe" đồng bộ, hướng tới các mục tiêu và nhiệm vụ của GAP-AMR.

Để đạt được mục tiêu của GAP-AMR, kế hoạch đề ra sáu mục tiêu chiến lược có mối liên hệ chặt chẽ với nhau:

1. Tăng cường nhận thức và thúc đẩy thay đổi hành vi, xã hội phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro kháng thuốc trong tất cả các lĩnh vực;

2. Củng cố các hệ thống giám sát và mạng lưới phòng xét nghiệm để cung cấp cơ sở cho các chính sách và hành động ứng phó với kháng thuốc dựa trên bằng chứng;

3. Đẩy mạnh công tác phòng ngừa nhiễm trùng trên mọi lĩnh vực nhằm giảm gánh nặng bệnh truyền nhiễm và nhu cầu sử dụng thuốc kháng sinh;

4. Đảm bảo khả năng tiếp cận công bằng, sử dụng hợp lý và xử lý an toàn các loại thuốc kháng sinh, công cụ chẩn đoán cùng các sản phẩm y tế khác trong mọi lĩnh vực;

5. Thúc đẩy nghiên cứu và đổi mới sáng tạo liên quan đến kháng thuốc trên tất cả các lĩnh vực;

6. Tăng cường quản trị đa ngành, đảm bảo tài chính bền vững và trách nhiệm giải trình để tạo ra một cơ chế ứng phó đồng bộ với tình trạng kháng thuốc trên mọi lĩnh vực và ở mọi cấp độ. GAP-AMR được bổ sung bởi các ưu tiên chiến lược và vận hành của WHO nhằm giải quyết tình trạng nhiễm khuẩn kháng thuốc trong lĩnh vực y tế con người giai đoạn 2025 - 2035, qua đó tăng cường năng lực ứng phó với tình trạng kháng kháng sinh trong lĩnh vực này.

Đối với các quốc gia GAP-AMR được triển khai thông qua các kế hoạch hành động quốc gia (NAP), cùng với các hướng dẫn vận hành chuyên biệt và khung theo dõi, đánh giá. Tiến độ thực hiện các NAP được giám sát thông qua Khảo sát tự đánh giá quốc gia về kháng thuốc (TrACSS), được thực hiện hàng năm.

Đối với Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1121/QĐ-TTg ngày 25/9/2023, phê duyệt Chiến lược Quốc gia về phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2023-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược về phòng chống kháng thuốc được ban hành ở cấp độ Chính phủ là rất kịp thời và cần thiết để tăng cường sự điều hành, chỉ huy, phối hợp đồng thời phát huy sự chủ động tích cực của các ngành từ trung ương đến địa phương trong các lĩnh vực sức khoẻ con người, thú y, môi trường và công thương cùng chung tay phòng chống kháng thuốc. Đối với Y tế, thi hành Chiến lược trên, ngày 12/11/2025, Bộ trưởng Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 3534/QĐ-BYT phê duyệt Kế hoạch phòng chống kháng thuốc trong y tế giai đoạn 2026-2030. Mục tiêu của Kế hoach nhằm triển khai và cụ thể hóa Chiến lược quốc gia về phòng, chống kháng thuốc theo Quyết định số 1121/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ trong lĩnh vực y tế giai đoạn 2026–2030; trọng tâm hoạt động tăng cường nâng cao nhận thức của cán bộ y tế và cộng đồng về tình trạng kháng thuốc, sử dụng kháng sinh có trách nhiệm; củng cố và mở rộng hệ thống giám sát quốc gia về kháng thuốc; thúc đẩy quản lý sử dụng kháng sinh trong các cơ sở khám chữa bệnh; kiểm soát nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế nhằm hạn chế sự lây lan của các chủng vi khuẩn kháng thuốc.

Tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc kháng sinh toàn cầu năm 2026 với chủ đề “Một sức khỏe, một hành động: Ngăn ngừa kháng thuốc kháng sinh ngay bây giờ” đem đến cho cộng đồng thông điệp cốt lõi:

Đó là cách tiếp cận "Một sức khỏe": Kháng thuốc kháng sinh không chỉ là vấn đề của riêng ngành y tế mà chịu ảnh hưởng lớn từ việc sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi, thú y và sự phát tán mầm bệnh ra môi trường. Do đó, giải quyết kháng thuốc đòi hỏi sự chung tay đồng bộ của nhiều lực lượng: y tế, thú y, nông nghiệp, quản lý thị trường và toàn xã hội.

Chúng ta cần hành động ngay lập tức: Tình trạng vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng ngày càng biến đổi để kháng lại các thuốc điều trị hiện có đang đe dọa trực tiếp đến hiệu quả chữa bệnh, làm tăng nguy cơ tử vong và chi phí y tế. Mỗi cá nhân cần hành động ngay để không đẩy tương lai vào "kỷ nguyên hậu kháng sinh".

Những việc mỗi cá nhân và cộng đồng cần làm ngay từ bây giờ:

Đối với người dân/người bệnh: Không tự ý mua và dùng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ; không chia sẻ toa thuốc kháng sinh của mình cho người khác; tuân thủ đúng liều lượng, đúng thời gian và dùng đủ liệu trình theo đơn thuốc ngay cả khi thấy trong người đã khỏe lên; thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên và tiêm chủng đầy đủ để phòng ngừa bệnh tật, từ đó giảm việc phải sử dụng thuốc kháng sinh.

Đối với nhân viên y tế và người kê đơn: Nâng cao trách nhiệm trong việc chỉ định sử dụng kháng sinh dựa trên bằng chứng lâm sàng và xét nghiệm; tuyên truyền, giải thích tư vấn cho người bệnh hiểu rõ về tác hại của việc lạm dụng kháng sinh.

Đối với ngành chăn nuôi và thú y: Sử dụng thuốc kháng sinh trong nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi gia súc, gia cầm đúng quy định; tránh lạm dụng làm dư lượng kháng sinh lan vào chuỗi thức ăn và môi trường.

Cuối cùng, dù bạn là nhà hoạch định chính sách, nhân viên y tế, bác sĩ thú y, nông dân, chuyên gia môi trường hay thành viên cộng đồng, hành động của bạn đều quan trọng. Cùng nhau, thông qua Sáng kiến ​​Sức khỏe Toàn diện và từng hành động một, chúng ta có thể ngăn ngừa và kiểm soát sự lây lan của kháng thuốc kháng sinh, bảo vệ sức khỏe con người, động vật, thực vật và môi trường, củng cố hệ thống lương thực và hỗ trợ nền kinh tế bền vững, vì một tương lai bền vững hơn cho các thế hệ mai sau.

Hãy dùng kháng sinh đúng cách vì tương lai của chính chúng ta” - Bệnh viện  Tai Mũi Họng TPHCM

00:00 · 14/11/2026 · Tác giả: TS.DS. Cao Hưng Thái, Chủ tịch Hội Dược sĩ bệnh viện Việt Nam
Bình luận (0)
Đăng nhập | Đăng kí để gửi bình luận
Hiện chưa có bình luận nào, hãy trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết!

ĐĂNG KÝ THÀNH VIÊN

ĐĂNG KÝ THÀNH VIÊN

với rất nhiều quyền lợi đang chờ đón bạn

ĐĂNG KÝ NGAY

LOGO CÁC ĐƠN VỊ