KHÁNG KHÁNG SINH TRONG BỆNH LÝ TAI MŨI HỌNG: KHI “LÁ CHẮN” BIOFILM VÔ HIỆU HÓA CÁC KHÁNG SINH THÔNG THƯỜNG
00:00 · 20/11/2026 · ThS Lê Quốc Thịnh-Phó chánh văn phòng, Hội Dược sĩ Bệnh viện Việt Nam · 501 lượt xem

Bệnh lý tai mũi họng là nơi kháng sinh được kê nhiều bậc nhất, và cũng là nơi biofilm – một “đối thủ” ít được nhắc tới – khiến không ít đợt điều trị thất bại.

Tụ cầu vàng thường gặp trong viêm mũi xoang, và biến thể kháng methicillin (MRSA) của nó đang rất phổ biến tại Việt Nam. Theo Hệ thống giám sát quốc gia về kháng thuốc, năm 2024 có tới 76,5% chủng tụ cầu vàng phân lập tại 64 bệnh viện là MRSA.

1. Kê kháng sinh cho bệnh do virus

Theo y văn quốc tế, 90–98% trường hợp viêm mũi xoang cấp do virus, chỉ 0,5–2% bị bội nhiễm vi khuẩn. Dù vậy, tại Bắc Mỹ hơn 80% người bệnh vẫn được kê kháng sinh. Tại Việt Nam, một khảo sát đơn thuốc ngoại trú ghi nhận phòng khám tai mũi họng có tỷ lệ kê kháng sinh cao nhất, tới 88,9%. Chưa kể thói quen tự mua kháng sinh khi nghẹt mũi, đau họng.

Dùng kháng sinh cho bệnh do virus không giúp khỏi nhanh hơn, mà còn tạo áp lực chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc. Hệ quả đã hiện rõ: tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương, tụ cầu vàng phân lập từ người bệnh viêm mũi xoang mạn tính kháng trên 70% với quinolone, amoxicillin và macrolide.

2. Biofilm: “lá chắn” của vi khuẩn

Title: Biofilm tụ cầu vàng - Description: Ảnh hiển vi điện tử quét biofilm tụ cầu vàng

Biofilm của tụ cầu vàng dưới kính hiển vi điện tử: lớp chất nền bao bọc vi khuẩn, giúp chúng chống lại kháng sinh. Ảnh: CDC/Rodney M. Donlan, Janice Carr.

Biofilm là cộng đồng vi khuẩn bám trên niêm mạc, được bao bọc trong lớp chất nền do chính chúng tiết ra. Biofilm hiện diện ở 40–90% người bệnh viêm mũi xoang mạn tính. Vi khuẩn trong biofilm có thể chịu được nồng độ kháng sinh cao gấp 10–1.000 lần vi khuẩn sống tự do. Các “tế bào ngủ” bên trong sống sót qua đợt điều trị rồi tái tạo biofilm, khiến bệnh dai dẳng, tái phát.

Vòng luẩn quẩn giữa lạm dụng kháng sinh và biofilm

Tự ý dùng kháng sinh, uống không đủ liều hoặc bỏ dở liệu trình khiến vi khuẩn chỉ tiếp xúc với kháng sinh ở nồng độ thấp, đủ để kích hoạt gen tạo biofilm. Bên trong biofilm, kháng sinh bị giữ dưới ngưỡng diệt khuẩn, chọn lọc các chủng đột biến kháng thuốc và tạo điều kiện để vi khuẩn trao đổi gen kháng thuốc cho nhau. Lần dùng kháng sinh tiếp theo vì thế càng kém hiệu quả.

3. Tăng liều hay đổi kháng sinh mạnh hơn: không phải lời giải

Hiện chưa có kháng sinh nào được khuyến cáo với mục đích “phá biofilm” mũi xoang. Thí nghiệm cho thấy muốn diệt vi khuẩn trong biofilm phải tăng nồng độ kháng sinh lên tới 1.000 lần, mức không thể đạt bằng đường uống mà không gây độc.

Các kháng sinh có tác dụng trên biofilm đều có cái giá riêng. Macrolide dùng kéo dài có thể gây rối loạn nhịp tim và thúc đẩy đề kháng. Fluoroquinolone được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) khuyến cáo chỉ dùng cho viêm xoang khi không còn lựa chọn khác, do nguy cơ tác dụng phụ trên gân, cơ, thần kinh. Rifampicin chỉ dành cho nhiễm khuẩn nặng và là thuốc chủ lực điều trị lao.

Bài toán không phải là “kháng sinh mạnh hơn, liều cao hơn”, mà là làm sao “mở khóa” biofilm để kháng sinh ở liều thông thường phát huy tác dụng.

 

4. Nitric oxide (NO): chìa khóa “mở” biofilm

Niêm mạc xoang khỏe mạnh liên tục tạo ra nitric oxide (NO), phân tử giúp ức chế vi khuẩn và kích thích lông chuyển đẩy chất nhầy ra ngoài. Ở người bệnh viêm mũi xoang mạn tính, lượng NO trong xoang giảm đáng kể. Nghiên cứu tại Đại học Adelaide (Úc) cho thấy biofilm tụ cầu vàng phát triển mạnh hơn khi NO thấp.

NO là tín hiệu tự nhiên khiến vi khuẩn rời khỏi biofilm và trở về trạng thái sống tự do, khi đó nhạy cảm trở lại với kháng sinh và hệ miễn dịch. Làm phân tán biofilm không tạo áp lực chọn lọc mạnh như diệt khuẩn trực tiếp, nên hạn chế phát sinh chủng kháng thuốc mới.

NO không thay thế kháng sinh. Khi có chỉ định, NO “mở khóa” biofilm tại chỗ để kháng sinh liều thông thường tiêu diệt vi khuẩn. Khi không cần kháng sinh, xịt mũi chứa NO là biện pháp hỗ trợ tại chỗ, tăng thanh thải nhầy – lông chuyển, hạn chế biofilm mà không tạo thêm áp lực kháng thuốc.

5. Khuyến cáo

Đối với người bệnh

  • Nghẹt mũi, chảy mũi những ngày đầu phần lớn do virus: vệ sinh mũi, theo dõi; không tự mua kháng sinh hay dùng lại đơn cũ.
  • Đi khám khi triệu chứng kéo dài từ 10 ngày, sốt cao từ 39°C kèm chảy mủ mũi, đau mặt, hoặc bệnh nặng lên sau khi đã đỡ.
  • Viêm xoang tái phát hoặc kéo dài trên 12 tuần cần được nội soi tìm nguyên nhân; không tự kéo dài hay tăng liều kháng sinh.

Đối với thầy thuốc

  • Chỉ kê kháng sinh khi có tiêu chuẩn nhiễm khuẩn; làm kháng sinh đồ ở ca tái phát, lưu ý kết quả “nhạy cảm” chưa phản ánh vi khuẩn trong biofilm.
  • Nghĩ tới biofilm ở ca mạn tính, tái phát hoặc sau phẫu thuật; cân nhắc phối hợp biện pháp tại chỗ như xịt mũi chứa NO với điều trị chuẩn.


Ngăn ngừa kháng thuốc trong tai mũi họng bắt đầu từ việc dùng kháng sinh đúng lúc và nhận diện sớm biofilm, thay vì tìm đến kháng sinh mạnh hơn hay liều cao hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Biofilm và NO

2. Kháng sinh và biofilm

3. NO hiệp đồng với kháng sinh

00:00 · 20/11/2026 · Tác giả: ThS Lê Quốc Thịnh-Phó chánh văn phòng, Hội Dược sĩ Bệnh viện Việt Nam
Bình luận (0)
Đăng nhập | Đăng kí để gửi bình luận
Hiện chưa có bình luận nào, hãy trở thành người đầu tiên bình luận cho bài viết!

ĐĂNG KÝ THÀNH VIÊN

ĐĂNG KÝ THÀNH VIÊN

với rất nhiều quyền lợi đang chờ đón bạn

ĐĂNG KÝ NGAY

LOGO CÁC ĐƠN VỊ